Mỗi khu vực làm việc có đặc thù thị giác khác nhau: nơi cần nhìn rõ linh kiện nhỏ, nơi cần đọc bản vẽ chi tiết, nơi chỉ cần đủ sáng để đi lại an toàn. Vì vậy, quy chuẩn quốc gia về chiếu sáng nơi làm việc (QCVN 22:2016/BYT) đưa ra các mức độ rọi duy trì tối thiểu cho từng loại phòng và hoạt động. Bài viết này của Lavender tập trung vào bốn nhóm không gian chuyên dụng thường gặp: xưởng điện tử, phòng vẽ kỹ thuật, khu thu ngân và bàn tiếp tân, kèm các khu vực phụ trợ như căng tin, hành lang để bạn có bức tranh đầy đủ khi lên phương án chiếu sáng.
Độ rọi (illuminance) là lượng ánh sáng chiếu tới một bề mặt, đo bằng đơn vị lux. Trong quy chuẩn, khái niệm được dùng để đánh giá là độ rọi duy trì (Em): đây là mức trung bình trên bề mặt làm việc mà hệ thống chiếu sáng không được để tụt xuống thấp hơn trong suốt quá trình sử dụng, kể cả khi đèn đã suy giảm quang thông theo thời gian hay bám bụi.
Hiểu đúng khái niệm này rất quan trọng khi thiết kế. Nhiều công trình chỉ tính toán độ rọi ở thời điểm lắp mới, nên sau một thời gian vận hành, ánh sáng thực tế tại bàn làm việc đã thấp hơn ngưỡng cho phép. Hệ quả là người lao động mỏi mắt, thao tác chậm, sai sót tăng, đặc biệt ở những công việc đòi hỏi độ chính xác cao như lắp ráp điện tử hoặc vẽ kỹ thuật.
Quy chuẩn phân loại không gian theo nhóm: khu vực chung trong nhà, công nghiệp, văn phòng, bán lẻ, nhà hàng - khách sạn, bãi đỗ xe, trường học... Với mỗi nhóm lại chia nhỏ theo tính chất công việc. Dưới đây Lavender đi lần lượt từng nhóm không gian chuyên dụng mà khách hàng hay hỏi.
Trong các nhóm nơi làm việc, xưởng điện tử là khu vực có yêu cầu ánh sáng thuộc loại khắt khe. Lý do dễ hiểu: linh kiện nhỏ, mối hàn mảnh, mã màu điện trở, chân IC đều cần mắt người phân biệt chính xác. Quy chuẩn đặt ra mức độ rọi duy trì cho xưởng điện tử, thử nghiệm là 1.500 lux.
Tuy nhiên, không phải mọi công đoạn trong nhà máy điện tử đều cần cùng một mức sáng. Quy chuẩn chia công việc lắp ráp điện, điện tử theo mức độ tinh vi:
Cách phân cấp này giúp doanh nghiệp bố trí đèn hợp lý thay vì chiếu sáng đồng đều toàn xưởng ở mức cao nhất, vừa lãng phí điện vừa gây chói ở những vị trí không cần thiết. Thực tế, Lavender thường tư vấn kết hợp chiếu sáng chung toàn xưởng ở mức nền, rồi bổ sung chiếu sáng cục bộ tại các bàn kiểm tra, bàn thử nghiệm để đạt ngưỡng 1.500 lux tại đúng bề mặt làm việc.
Để thấy rõ mức độ khắt khe của ngành điện tử, có thể đối chiếu với nhóm lắp ráp cơ khí trong cùng quy chuẩn: lắp ráp cơ khí thô 200 lux, trung bình 300 lux, nhỏ 500 lux và chính xác 750 lux. Như vậy, ở cùng cấp độ công việc, điện tử luôn yêu cầu cao hơn cơ khí một bậc. Các công việc khác trong công nghiệp như rèn, hàn ở mức 300 lux; xử lý bề mặt và sơn 750 lux; gia công chính xác với dung sai dưới 0,1 mm là 500 lux, còn gia công thô và chính xác trung bình (dung sai từ 0,1 mm trở lên) là 300 lux.
Phòng vẽ kỹ thuật là nơi người làm việc phải đọc và thể hiện những nét vẽ mảnh, ký hiệu nhỏ, kích thước chi tiết trên bản vẽ khổ lớn. Quy chuẩn quy định phòng vẽ kỹ thuật trong văn phòng cần độ rọi duy trì 750 lux. Đáng chú ý, mức này được áp dụng thống nhất cho cả phòng học vẽ kỹ thuật trong trường học, cũng là 750 lux. Điều đó cho thấy yêu cầu thị giác của công việc vẽ kỹ thuật không phụ thuộc vào người thực hiện là kỹ sư hay sinh viên.
Để dễ hình dung, hãy đặt phòng vẽ kỹ thuật cạnh các không gian văn phòng khác trong cùng quy chuẩn:
Có thể thấy phòng vẽ kỹ thuật yêu cầu cao hơn hẳn phòng làm việc chung và cao hơn cả khu thiết kế trên máy tính. Khi màn hình máy tính tự phát sáng, mắt không cần nhiều ánh sáng từ môi trường; nhưng với bản vẽ giấy, toàn bộ thông tin phụ thuộc vào ánh sáng phản xạ từ mặt giấy, nên cần độ rọi lớn hơn.
Với mức 750 lux, phương án thường được Lavender đề xuất là chiếu sáng chung bằng đèn gắn trần phân bố đều, kết hợp đèn bàn hoặc đèn chiếu điểm tại bàn vẽ. Cần chú ý hướng chiếu để tránh bóng tay che lên bản vẽ và hạn chế phản xạ chói trên giấy bóng hoặc tấm mica. Màu sắc ánh sáng nên chọn trung tính đến trắng để nét vẽ và ký hiệu hiện rõ, đồng thời độ đồng đều trên mặt bàn nên được kiểm tra bằng thiết bị đo sau khi lắp đặt.
Trong ngành bán lẻ và dịch vụ, chiếu sáng vừa phục vụ công việc vừa tạo ấn tượng với khách hàng. Quy chuẩn đưa ra các mức riêng cho từng vị trí:
Với nhóm nhà hàng, khách sạn, bàn tiếp tân và thu ngân được quy định ở mức 300 lux. Mức này tương đương bàn tiếp dân trong công sở và thấp hơn khu thu ngân bán lẻ. Sự khác biệt đến từ tính chất không gian: tiền sảnh khách sạn thường ưu tiên không khí dễ chịu, ấm cúng, trong khi quầy thu ngân siêu thị là điểm xử lý giao dịch liên tục với tốc độ cao.
Một số mức khác trong nhà hàng, khách sạn cũng đáng tham khảo khi thiết kế tổng thể: nhà hàng, phòng ăn, phòng chức năng 200 lux; nhà hàng tự phục vụ 200 lux; khu buffet 300 lux; nhà bếp 300 lux; hành lang 100 lux. Nguyên tắc chung là nơi có thao tác chế biến, trình bày món hoặc giao dịch cần sáng hơn nơi khách ngồi thư giãn.
Quầy thu ngân là nơi có màn hình POS, máy quét mã, ngăn kéo tiền. Ánh sáng quá mạnh chiếu thẳng vào màn hình sẽ gây phản xạ, còn quá yếu khiến nhân viên khó phân biệt mệnh giá. Vì vậy, bên cạnh việc đạt 500 lux trên mặt quầy, nên chọn góc chiếu lệch so với mặt màn hình và dùng nguồn sáng có độ hoàn màu tốt để nhận diện màu tiền, màu nhãn hàng chính xác hơn.
Bên cạnh các khu vực chuyên dụng, một công trình luôn có những không gian phụ trợ. Quy chuẩn quy định các mức thấp hơn vì tại đây mắt chủ yếu cần nhận biết lối đi, vật cản và người đối diện:
Với bãi đỗ xe trong nhà, khu đỗ xe và đường lưu thông chỉ cần 75 lux, nhưng đường dốc ra vào ban ngày phải đạt 300 lux để mắt người lái thích nghi khi chuyển từ ngoài trời sáng vào trong nhà; ban đêm mức này hạ xuống 75 lux.
Bảng dưới đây tổng hợp các mức độ rọi duy trì tối thiểu cho những khu vực được đề cập trong bài:
| Khu vực / công việc | Nhóm | Độ rọi duy trì Em (lux) |
|---|---|---|
| Xưởng điện tử, thử nghiệm | Công nghiệp | 1.500 |
| Lắp ráp điện, điện tử chính xác | Công nghiệp | 1.000 |
| Lắp ráp điện, điện tử nhỏ | Công nghiệp | 750 |
| Lắp ráp điện, điện tử trung bình | Công nghiệp | 500 |
| Lắp ráp điện, điện tử thô | Công nghiệp | 300 |
| Phòng vẽ kỹ thuật | Văn phòng | 750 |
| Phòng học vẽ kỹ thuật | Trường học | 750 |
| Thiết kế vi tính | Văn phòng | 500 |
| Phòng đánh máy, xử lý dữ liệu | Văn phòng | 500 |
| Phòng làm việc chung, hồ sơ, photocopy | Văn phòng | 300 |
| Phòng họp, hội nghị | Văn phòng | 300 |
| Phòng lưu trữ | Văn phòng | 200 |
| Khu thu ngân | Bán lẻ | 500 |
| Bàn đóng gói hàng | Bán lẻ | 500 |
| Khu vực bán hàng | Bán lẻ | 300 |
| Bàn tiếp tân và thu ngân | Nhà hàng, khách sạn | 300 |
| Phòng đợi | Khu vực chung | 200 |
| Phòng gửi đồ, rửa mặt, tắm, nhà vệ sinh | Khu vực chung | 200 |
| Căng tin | Khu vực chung | 150 |
| Cầu thang, thang cuốn | Khu vực chung | 150 |
| Khu lưu thông, hành lang | Khu vực chung | 100 |
| Tiền sảnh | Khu vực chung | 100 |
Các con số trong quy chuẩn là mức tối thiểu cần duy trì, không phải mức thiết kế ban đầu. Khi lên phương án, đơn vị thiết kế cần tính đến hệ số suy giảm của nguồn sáng, mức độ bám bụi của bộ đèn, hệ số phản xạ của trần, tường, sàn và chu kỳ bảo trì. Nếu bỏ qua các yếu tố này, công trình có thể đạt chuẩn lúc nghiệm thu nhưng không còn đạt chuẩn sau một thời gian vận hành.
Một số nguyên tắc Lavender thường áp dụng khi tư vấn:
Ngoài yêu cầu về độ rọi, sản phẩm chiếu sáng LED đưa vào công trình còn chịu sự điều chỉnh của quy chuẩn về an toàn và tương thích điện từ (QCVN 19:2025/BKHCN). Khi lựa chọn thiết bị, bạn nên yêu cầu nhà cung cấp cung cấp hồ sơ chứng minh sự phù hợp để bảo đảm hệ thống vừa đủ sáng vừa an toàn trong vận hành.
Theo QCVN 22:2016/BYT, xưởng điện tử và khu thử nghiệm cần độ rọi duy trì tối thiểu 1.500 lux. Các công đoạn lắp ráp điện tử được chia theo mức độ tinh vi: thô 300 lux, trung bình 500 lux, nhỏ 750 lux và chính xác 1.000 lux.
Không. Cả phòng vẽ kỹ thuật tại văn phòng và phòng học vẽ kỹ thuật tại trường học đều được quy định cùng mức độ rọi duy trì 750 lux, vì tính chất thị giác của công việc là như nhau.
Không giống nhau. Khu thu ngân trong cửa hàng bán lẻ yêu cầu 500 lux, trong khi bàn tiếp tân và thu ngân trong nhà hàng, khách sạn được quy định ở mức 300 lux.
Khu vực lưu thông và hành lang cần tối thiểu 100 lux; căng tin cần 150 lux. Các khu vực này chủ yếu phục vụ di chuyển và nghỉ ngơi nên yêu cầu thấp hơn khu vực làm việc chuyên dụng.
Độ rọi duy trì là mức trung bình trên bề mặt quy định mà hệ thống không được để thấp hơn trong suốt thời gian sử dụng. Do đèn suy giảm quang thông và bám bụi theo thời gian, độ rọi thiết kế ban đầu thường phải cao hơn mức duy trì để bù cho sự suy giảm này.
Nếu bạn đang chuẩn bị thiết kế hoặc cải tạo hệ thống chiếu sáng cho xưởng điện tử, phòng vẽ kỹ thuật, quầy thu ngân hay sảnh tiếp tân, hãy liên hệ Lavender để được khảo sát, tính toán độ rọi và đề xuất phương án phù hợp với quy chuẩn hiện hành cho từng khu vực trong công trình của bạn.